Insan, mutsuzlugunun da mutlulugunun da mucididir. Bizde asil romancilik Halit Ziya ile baslar. Halit Ziya Usakligilin eseri, bütün Edebiyat-i Cedide romani ve hikayesi gibi, gercek manasi Namik Kemal mektebinden ve üslbundan ayrilmak olan bu hareketin olgunluk merhalesini verir. Halit Ziya, yaradilistan romanci idi. Vaka icadi, sahs yaratma gibi bu sanatin ilk plandaki vasiflarina sahipti. Onu anlamak icin Türk romanini sira ile okumalidir. Kendinden önce derli toplu bir konusmanin bile bulunmadigi denemelerden sonra, birdenbire onun saglam yapili romanlarina gelince, onun edebiyatimizda nasil bir konak oldugu görülür, etrafini yakalamak icin cirpiniyordu. Edebiyat-i Cedide santimantalizmi, darginligi, ahlak davranisi, her sey, bütün sanat ve üslup ihtiraslariyla beraber bu eserdedir. Hakikatte, Mai ve Siyah, Edebiyat-i Cedidenin teklifleri kadar protestolariyla da devrini veren beyannamedir. Bu kitap icin Türkiyede nesli namina konusan ilk eserdir denebilir. Ahmet Hamdi Tanpinar